Andlát og dánarbú

Almennt um andlát og réttaráhrif þess

Andlát manns hefur í för með sér ýmis réttaráhrif, ekki síst fjárhagsleg. Til verður sérstakur lögaðili, dánarbú, sem tekur við flestum fjárhagslegum réttindum og skyldum hins látna þar til þau hafa verið falin öðrum eða leidd til lykta með örðum hætti. Um þessi atriði er einkum fjallað í lögum nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum og að hluta lögum nr. 8/1962, erfðalögum.

Tilkynning andláts

Tilkynna ber andlát manns  til sýslumanns í umdæmi þar sem hinn látni bjó svo skjótt sem við verður komið.  Þessi skylda hvílir á lögerfingjum eða þeim sem eiga rétt til arfs samkvæmt erfðaskrá.  Það er gert með því að afhenda dánarvottorð á skrifstofu sýslumanns. Ef sérstaklega stendur á má afhenda sýslumanni í öðru umdæmi en þar sem hinn látni átti lögheimili dánarvottorðið, sem þá framsendir það sýslumanni í umdæmi þar sem hinn látni átti lögheimili.

Dánarvottorð fæst á sjúkrahúsi þar sem hinn látni lést eða hjá lækni sem annast hefur hinn látna. Ef dánarvottorð verður af einhverjum ástæðum ekki gefið út þarf að framvísa sönnunargagni um andlátið, sem leggja má að jöfnu við dánarvottorð.

Tilkynnandi andláts fær í hendur vottorð frá sýslumanni um að andlátið hafi verið tilkynnt, en þetta vottorð er síðan afhent presti eða öðrum þeim sem annast útför hins látna. Er óheimilt að láta útför fara fram fyrr en vottorð sýslumanns um tilkynningu andláts hefur verið afhent.

Sýslumanni ber samkvæmt 5. gr. laga nr. 61/1998 um dánarvottorð, krufningar og fleira, að senda frumrit dánarvottorðsins til Þjóðskrár, til skráningar á andlátinu í þjóðskrá og til afnota við skýrslugerð um dánarorsakir. Dánarbúið heldur kennitölu hins látna en skráð er að um dánarbú sé að ræða þar sem það á við.

Skipti á dánarbúi

Innan fjögurra mánaða frá andláti ber erfingjum að hlutast til um skipti dánarbús. Skiptin geta falist í einhverju af eftirtöldu:

  1. Því er lýst yfir fyrir sýslumanni að dánarbúið sé eignalaust eða að eignir dugi einungis fyrir kostnaði við útför. Þetta er að jafnaði gert við tilkynningu andláts eða í kjölfar hennar.
  2. Eftirlifandi maki hins látna fær leyfi til setu í óskiptu búi.
  3. Erfingjar skipta búi einkaskiptum
  4. Fram fara opinber skipti á búinu.

Við lok skipta ber að skila erfðafjárskýrslu og greiða erfðafjárskatt af eigum eða verðmætum dánarbús samkvæmt reglum sem um það gilda.

Vottorð (dánarvottorð) sem staðfestir dánardag hins látna og upplýsir jafnframt um dánarstað og hjúskaparstöð við andlát má panta rafrænt á vef  Þjóðskrár Íslands, www.skra.is. 

Heimild til að ráðstafa eignum dánarbús. 

Við andlát einstaklings tekur dánarbúið (lögaðili) við öllum réttindum og skyldum hins látna, nema réttarreglur eða löggerningar kveði á um annað. Dánarbú njóta hæfis til að eiga og öðlast réttindi og hæfi þess til að bera og baka sér skyldur helst þar til skiptum dánarbúsins lýkur. Frá andláti og þar til erfingjar hafa hlutast til um skipti dánarbúsins, er sýslumaður einn bær um að ráðstafa hagsmunum dánarbúsins og svara fyrir skyldur þess. Á þeim tíma, sem sýslumaður fer með forræði búsins, er almennt ekki gripið til neinna ráðstafana um hagsmuni búsins nema þær séu taldar nauðsynlegar til að varna tjóni eða til að tryggja varðveislu eigna, að því undanskildu að sýslumanni er heimilt að ráðsafa peningaeign til greiðslu útfararkostnaðar. Þetta þýðir að almennir reikningar, svo sem reikningar vegna reksturs fasteigna, ökutækja o.s.frv., eru alla jafnan ekki greiddir af eignum hins látna nema við sérstakar aðstæður, þegar slíkt þykir nauðsynlegt til að varna tjóni fyrir dánarbúið, og breytir þá engu þótt skuldin sé komin á gjalddaga. Almennt fullnægja dráttarvextir og innheimtukostnaður ekki framangreindum áskilnaði og því mega aðstandendur reikna með að almennar skuldir verði ekki samþykktar til greiðslu á þessum tímapunkti.

Þegar erfingjar hafa aðhafst um skipti dánarbúsins og fengið leyfi til einkaskipta, úrskurð héraðsdóms um opinber skipti, leyfi til handa eftirlifandi maka til setu í óskiptu búi eða lýst yfir eignaleysi dánarbúsins, færist forræði dánarbúsins frá sýslumanni. Frá og með þeim tíma geta erfingjar, skiptastjóri eða eftirlifandi maki, eftir því hvaða leið verður farin og að því gefnu að búið sé ekki eignalaust, greitt af eignum dánarbúsins þá reikninga sem ekki fengust greiddir meðan sýslumaður fór með forræði dánarbúsins.

Ýmis atriði

Ýmsar gagnlegar upplýsingar um andlát, dánarbú, útför og fleira er einnig að finna á vefnum Ísland.is.

Vottorð (dánarvottorð) sem staðfestir dánardag hins látna og upplýsir jafnframt um dánarstað og hjúskaparstöð við andlát má panta rafrænt á vef  Þjóðskrár Íslands, www.skra.is.


Uppf. 15.03.2018.