Ökuréttindi - ökuskírteini

Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 má enginn stjórna bifreið eða bifhjóli nema hafa til þess gilt ökuskírteini sem ríkislögreglustjóri gefur út. Ökumaður skal hafa skírteinið meðferðis við akstur og sýna það, er löggæslumaður krefst þess. Sýslumenn annast móttöku beiðna um ökuskírteini og þeirra gagna sem ber að fylgja.

Útgáfa ökuskírteina

Ríkislögreglustjóri gefur út ökuskírteini að lokinni könnun á því hvort skilyrðum til útgáfunnar sé fullnægt. Ökuskírteini eru afgreidd hjá sýslumönnum og lögreglustjórum utan Reykjavíkur, en í umdæmi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu má fá gefin út ökuskírteini hjá sýslumönnunum í Kópavogi og Hafnarfirði.

Í ökuskírteini skulu m. a. skráðar upplýsingar um réttindaflokk handhafa skírteinis og viðbótarupplýsingar, skilyrði og takmarkanir er varða handhafa þess.

Ökuskírteini eru tvenns konar, bráðabirgðaskírteini og fullnaðarskírteini.

Bráðabirgðaskírteini eru gefin út til byrjanda og gilda til tveggja ára frá útgáfudegi. Önnur ökuskírteini eru gefin út til eins árs og allt til 70 ára aldurs umsækjanda eftir flokkum ökuskírteina og aldri umsækjanda.

Fullnaðarskírteini fyrir flokkana A, B og BE (venjuleg ökuskírteini) eru gefin út til 70 ára aldurs umsækjanda.

Fullnaðarskírteini fyrir flokkana C, CE, D og DE og til farþegaflutninga í atvinnuskyni (aukin ökuréttindi – meirapróf) eru gefin út til 10 ára. Að liðnum gildistíma slíkra skírteina halda þau gildi sínu að því er varðar flokka venjulegra ökuskírteina.

Um ökuréttindaflokka og þau ökuréttindi sem ökuskírteini samkvæmt þeim veita vísast til ákvæða 5. gr.-13. gr. reglugerðar um ökuskírteini nr. 501/1997.

Umsókn um ökuskírteini

Umsókn um ökuskírteini má afhenda sýslumanni / lögreglustjóra, óháð því hvar á landinu umsækjandi hefur búsetu.

Umsókn um ökuskírteini skal fylgja:

• Ljósmynd (35 x 45 mm) sem líkist umsækjanda vel. Myndin skal vera á endingargóðum ljósmyndapappír, merkja og stimplalaus.  Ekki er heimilt að senda mynd á tölvutæku formi.
• Yfirlýsing umsækjanda um heilbrigði eða læknisvottorð. Við umsókn um réttindi fyrir flokkana A, B, BE, M og T nægir heilbrigðisyfirlýsing ein, nema sýslumaður / lögreglustjóri telji þörf á læknisvottorði eða ef umsækjandi hefur náð 65 ára aldri. Leggja skal fram læknisvottorð þegar sótt er um réttindi fyrir flokkana C, CE, D og DE, svo og til farþegaflutninga í atvinnuskyni.
• Skrifleg yfirlýsing ökukennara um að fullnægjandi ökunám hafi farið fram, sjá nánar umfjöllun um ökunám.
• Skrifleg yfirlýsing umsækjanda um að hann hafi fasta búsetu hér á landi.
• Skrifleg yfirlýsing umsækjanda um að hann hafi ekki:
  
  1. undir höndum ökuskírteini sem gefið er út í ríki sem er aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið,
  2. sætt takmörkunum á eða sviptingu ökuréttar í þeim ríkjum.
• Sýslumaður / lögreglustjóri aflar sakavottorðs vegna umsóknarinnar.

Sýslumaður / lögreglustjóri kannar hvort umsækjandi fullnægi heilbrigðisskilyrðum til að öðlast þau ökuréttindi sem sótt er um. Þá kannar sýslumaður / lögreglustjóri hvort aðrar upplýsingar séu réttar sem og reglusemi og áreiðanleika umsækjanda. Teljist umsækjandi uppfylla skilyrði til að öðlast þau ökuréttindi sem sótt er um er honum vísað í ökupróf.

 

Skilyrði fyrir útgáfu nýs ökuskírteinis

Almenn skilyrði fyrir útgáfu nýs ökuskírteinis eru:

• Umsækjandi fullnægi aldursskilyrðum fyrir viðkomandi flokk ökutækja.
• Umsækjandi sjái og heyri nægilega vel og sé að öðru leyti nægilega hæfur andlega og líkamlega.
• Umsækjandi hafi hlotið kennslu löggilts ökukennara og sannað með prófi að hann hafi næga aksturshæfni og nauðsynlega þekkingu á ökutækinu og umferðarlöggjöf.
• Umsækjandi hafi fasta búsetu hér á landi.  Þetta á ekki við um útgáfu samrits ökuskírteinis, bráðabirgðaakstursheimildar, alþjóðlegs ökuskírteinis og um útgáfu fullnaðarskírteinis og endurnýjunar ökuskírteinis.

Nánar er kveðið á um skilyrði fyrir útgáfu ökuskírteina í reglugerð nr. 501/1997 um ökuskírteini.

 

Ökunám

Umsækjandi um ökuskírteini fyrir flokk sem hann hefur ekki áður haft ökuskírteini fyrir skal hafa hlotið kennslu ökukennara sem hefur löggildingu fyrir þann flokk. Kennsla skal fara fram í samræmi við námskrá sem Umferðarstofa setur, um ökunám fyrir hlutaðeigandi flokk. Heimilt er að hefja ökunám 12 mánuðum áður en nemandi hefur aldur til að fá útgefið það ökuskírteini sem óskað er eftir.

Námskrár fyrir ökuréttindi og frekari upplýsingar um ökunámið eru aðgengilegar á vef Umferðarstofu.

 

Æfingaakstur með leiðbeinanda

Nemanda er heimilt að æfa akstur bifreiðar eða bifhjóls með leiðbeinanda í stað ökukennara, enda hafi nemandinn hlotið lágmarksþjálfun og leiðbeinandinn hafi fengið til þess leyfi sýslumanns / lögreglustjóra.

Engum má veita leyfi sem leiðbeinanda nema hann:

• Hafi náð 24 ára aldri.
• Hafi gild ökuréttindi til að stjórna þeim flokki ökutækja sem æfa á akstur með og hafi a.m.k. 5 ára reynslu af slíku ökutæki.
• Hafi ekki á sl. 12 mánuðum verið án ökuskírteinis vegna ökuleyfissviptingar eða verið refsað fyrir vítaverða aksturshætti.

Sækja skal um heimild til æfingaaksturs til sýslumanns / lögreglustjóra. Umsókninni skal fylgja vottorð ökukennara um að nemandi hafi öðlast nægilega þekkingu á umferðarreglum og þjálfun í meðferð og stjórnun ökutækis. Sýslumaður / lögreglustjóri gefur út æfingaakstursleyfi á nafn nemanda og leiðbeinanda til allt að 15 mánaða. Leiðbeinandi skal hafa leyfið meðferðis við akstur og framvísa því er lögregla krefst þess.

Bifreiðar sem notaðar eru til æfingaaksturs skulu auðkenndar með þar til gerðu merki með áletruninni æfingaakstur.

Athugið að leiðbeinandi telst stjórnandi bifreiðar við æfingaakstur.

 

Ökupróf

Ökupróf getur ekki farið fram fyrr en nemandi hefur fengið próftökuheimild sýslumanns / lögreglustjóra og ökukennari hefur staðfest skriflega að fullnægjandi ökunám hafi farið fram.

Ökupróf skiptist í tvo hluta, fræðilegt próf (skriflegt) og verklegt próf.  Verklega prófið er tvíþætt; munnlegt próf og verklegt próf. Verklegt próf fer ekki fram fyrr en að stöðnu fræðilegu prófi. Fræðilega prófið má ekki fara fram fyrr en tveimur mánuðum áður en umsækjandi fullnægir aldursskilyrðum til að fá útgefin ökuréttindi, en verklegt próf ekki fyrr en einni viku áður en umsækjandi fullnægir aldursskilyrðum.

Frumherji hf. annast framkvæmd ökuprófa samkvæmt samningi við Umferðarstofu. Umferðarstofa hefur umsjón með ökunámi og ökuprófum og annast eftirlit með starfseminni.  Umferðarstofa semur skrifleg ökupróf, próflýsingar, viðmiðunarkvarða verklegra prófa og verklagsreglur um framkvæmd samkvæmt gildandi reglugerðum og námsskrám.

Frekari upplýsingar um ökunám og ökupróf má nálgast á vef Umferðarstofu, www.us.is. 

Upplýsingar um daglega framkvæmd ökuprófa má fá hjá Frumherja hf., Hesthálsi 6-8 Reykjavík. Vefur Frumherja er á lsóðinni www.frumherji.is

 

Umsókn um fullnaðarskírteini og endurnýjun ökuskírteinis

Umsókn um útgáfu fullnaðarskírteinis og endurnýjun ökuskírteinis við lok gildistíma má afhenda sýsllumanni / lögreglustjóra, óháð því hvar umsækjandi hefur búsetu.

Umsókn skal fylgja ljósmynd og heilbrigðisyfirlýsing eða læknisvottorð eftir atvikum.

Áður en fullnaðarskírteini er gefið út eða bráðabirgðaskírteini endurnýjað skal ökumaður fara í akstursmat, þar sem kannað er hvort mat ökumanns á eigin aksturshæfni, akstursháttum og öryggi í umferðinni er í samræmi við raunverulega getu hans.

Heimilt er að gefa út fullnaðarskírteini:

• Hafi ökumaður haft bráðabirgðaskírteini í samfellt eitt ár.
• Ökumaður hafi ekki á síðustu 12 mánuðum fengið punkta í punktakerfi vegna umferðarlagabrota eða verið án ökuréttar vegna sviptingar.
• Ökumaður hafi farið í akstursmat og fengið að því loknu umsögn ökukennara þar sem mælt er með útgáfu fullnaðarskírteinis.

Endurnýja má ökuskírteini að loknum gildistíma, enda fullnægi hlutaðeigandi enn skilyrðum til að fá ökuskírteini útgefið. Ef sótt er um útgáfu fullnaðarskírteinis eða endurnýjun ökuskírteinis þegar meira en tvö ár eru liðin frá því ökuskírteini féll úr gildi skal umsækjandi standast hæfnispróf, sbr. 42.-44. gr. reglugerðar nr. 501/1997. Sýslumaður / lögreglustjóri getur þó ákveðið að ekki þurfi að gangast undir hæfnispróf.

 

Eldri ökuréttindi – ökuskírteini gefin út fyrir 1. mars 1988

Fullnaðarskírteini sem gefin voru út til 10 ára fyrir 1. mars 1988 og voru þá í gildi, gilda áfram án sérstakrar áritunar þar til hlutaðeigandi er fullra 70 ára.  Þó þykir mega mæla með þvi að nýtt skírteini sé útvegað einkum ef aka á útlöndum. 

 

Samrit ökuskírteinis

Hafi ökuskírteini glatast eða það hefur skemmst eða slitnað svo að áritanir, númer, stimplar, ljósmynd eða þess háttar er ógreinilegt, eða skírteinið að öðru leyti skemmst, skal handhafi þess sækja um að fá útgefið samrit ökuskírteinisins, enda sé ætlunin að nota réttindin áfram.

Umsókn um samrit má afhenda sýslumanni / lögreglustjóra, óháð því hvar umsækjandi hefur fasta búsetu.

Hafi ökuskírteini glatast skal umsækjandi undirrita yfirlýsingu þess efnis. Skemmd ökuskírteini og glötuð ökuskírteini sem finnast skulu afhent lögreglu.

 

Bráðabirgðaakstursheimild

Sýslumaður / lögreglustjóri getur gefið út bráðabirgðaakstursheimild handa þeim sem hefur íslensk ökuréttindi. Sama gildir um þá sem hafa fasta búsetu hérlendis og eru handhafar ökuskírteina frá Færeyjum og ríkjum sem eru aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.

Bráðabirgðaaksursheimildir eru gefnar út tímabundið, að jafnaði ekki lengur en til eins mánaðar.

Heimilt er að gefa út bráðabirgðaakstursheimild:

• Þegar ökuskírteini hefur glatast og umsækjanda er nauðsyn að stjórna ökutæki.
• Þegar skírteinishafi hefur gleymt ökuskírteini á stað þar sem ekki verður með sanngirni gerð krafa um að hann nálgist það.
• Þegar ökuréttinda hefur verið aflað og tiltekinn tíma tekur þar til ökuskírteini er tilbúið.
• Þegar aðrar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi.

Akstursheimild skal höfð meðferðis við akstur auk viðurkenndra skilríkja með mynd af handhafa.

 

Skipti á erlendum ökuskírteinum

Umsókn um skipti á erlendu ökuskírteini í samsvarandi íslenskt ökuskírteini má afhenda sýslumanni / lögreglustjóra, óháð því hvar umsækjandi hefur búsetu, enda hafi umsækjandi fasta búsetu hér á landi. Gefa má út íslenskt ökuskírteini í stað gilds erlends ökuskírteinis, með þeim takmörkunum sem leiðir af ákvæðum 77. - 79. gr. reglugerðar nr. 501/1997 um ökuskírteini, enda uppfylli skírteinishafi þau skilyrði sem gilda um öflun samsvarandi íslensks ökuskírteinis. Að meginreglu geta handhafar ökuskírteina, sem gefin eru út í ríkjum sem ekki eru aðilar að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, því aðeins skipt á ökuskírteini sínu og íslensku ökuskírteini að þeir standist hæfnispróf.   Sýslumaður / lögreglustjóri getur ákveðið að umsækjandi þurfi ekki að gangast undir hæfnis-próf.

Umsókn um skipti á erlendu ökuskírteini skal fylgja:

• Ljósmynd (35 x 45 mm) af umsækjanda.
• Erlent ökuskírteini.
• Heilbrigðisyfirlýsing eða eftir atvikum læknisvottorð, sé erlent ökuskírteini ekki gefið út í Færeyjum eða ríki sem er aðili að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið.

 

 

Afturköllun ökuréttar

Lögreglustjóri getur afturkallað ökuréttindi ef skilyrðum til að öðlast ökuskírteini er ekki lengur fullnægt. Neiti hlutaðeigandi að taka þátt í hæfnisprófi, ökuprófi eða rannsóknum eða athugunum sem nauðsynlegar eru til ákvörðunarinnar getur lögreglustjóri afturkallað ökuréttindi þegar í stað.

Séu ökuréttindi afturkölluð þar sem hlutaðeigandi er háður notkun ávana- og fíkniefna eða annarra sljóvgandi efna, eða er ekki nægilega reglusamur, má hann bera ákvörðunina undir dómstóla eftir reglum 68. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940.

Hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um afturköllun ökuréttinda skal ökuskírteini afhent lögreglu.

 

Endurveiting ökuréttinda eftir afturköllun

Umsókn um endurveitingu ökuréttinda má afhenda lögreglustjóra, óháð því hvar á landinu umsækjandi hefur búsetu.

Hafi ökuréttindi verið afturkölluð vegna læknisfræðilegra ástæðna eða vegna notkunar ávana- eða fíkniefna eða annarra sljóvgandi efna eða vegna ónógrar reglusemi skal leggja fram læknisvottorð.

Hafi ökuréttindi verið afturkölluð vegna þess að hlutaðeigandi stóðst ekki hæfnispróf eða hæfnisprófið fór ekki fram má endurveiting fyrst fara fram að hlutaðeigandi standist nýtt hæfnispróf.

Hafi afturköllun ökuréttinda varað þrjú ár eða lengur vegna notkunar ávana- og fíkniefna eða annarra sljóvgandi efna, vegna ónógrar reglusemi eða vegna upplýsinga um heilbrigði er það skilyrði fyrir endurveitingu að umsækjandi standist hæfnispróf. Lögreglustjóri getur ef sérstaklega stendur á ákveðið að ekki þurfi að gangast undir hæfnispróf.

 

Svipting ökuréttar

Svipta skal mann rétti til að stjórna vélknúnu ökutæki sem ökuskírteini þarf til hafi hann orðið sekur um mjög vítaverðan akstur slíks ökutækis eða ef telja verður, með hliðsjón af eðli brotsins eða annars framferðis hans sem ökumanns vélknúins ökutækis, varhugavert að hann stjórni vélknúnu ökutæki. Handhöfum ökuskírteina er einkum gerð svipting á ökurétti vegna hraðaksturs og ölvunaraksturs, sbr. nánar ákvæði 101.-105. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og viðauka við reglugerð nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim.

Ökumenn geta einnig sætt sviptingu ökuréttar vegna uppsafnaðra punkta í punktakerfi vegna umferðarlagabrota. Hafi maður á þriggja ára tímabili gerst sekur um þrjú eða fleiri brot á umferðarlögunum eða reglum og reglugerðum settum samkvæmt þeim og náð tilteknum punktafjölda samkvæmt punktakerfi vegna umferðarlagabrota (12 pkt. fullnaðarskírteini / 7 pkt. bráðabirgðaskírteini), skal hann sviptur ökurétti í þrjá mánuði til viðbótar þeirri sviptingu ökuréttar sem við síðasta brotinu kann að liggja. Um punktakerfi vegna umferðarlagabrota og vægi einstakra brota í punktum talið gildir reglugerð nr. 431/1998 um ökuferilskrá og punktakerfi vegna umferðarlagabrota.

Svipting ökuréttar felur í sér sviptingu réttar samkvæmt ökuskírteini og réttar til að öðlast ökuskírteini.

Hafi maður verið sviptur ökurétti ber honum að afhenda lögreglu ökuskírteini sitt til varðveislu.

 

Endurveiting ökuréttinda eftir sviptingu

Sá sem sviptur hefur verið ökuréttindum í eitt ár eða skemur, öðlast ökuréttindi að nýju að liðnum sviptingartíma.

Sá sem sviptur hefur verið ökuréttindum um lengri tíma en eitt ár, öðlast eigi ökuréttindi að nýju að loknum sviptingartíma, nema hann standist próf í umferðarlöggjöf, akstri og meðferð ökutækis. Ökupróf má ekki fara fram fyrr en einum mánuði áður en sviptingartímabil rennur út.

Sá sem sviptur hefur verið ökurétti um lengri tíma en þrjú ár verður að sækja sérstaklega um endurveitingu ökuréttar hjá lögreglustjóra. Um endurveitingu ökuréttar eftir sviptingu ökuréttar gilda ákvæði 106. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og reglugerðar nr. 706/2004 um endurveitingu ökuréttar.

Hafi maður verið sviptur ökurétti um lengri tíma en þrjú ár er heimilt að veita ökurétt að nýju, þegar svipting hefur staðið í þrjú ár. Hafi maður verið sviptur ökurétti ævilangt má þó eigi veita ökurétt að nýju fyrr en svipting hefur staðið í fimm ár.

Endurveiting er aðeins heimiluð að sérstakar ástæður mæli ekki gegn því. Við mat á umsókn skal m.a. litið til þess að umsækjandi hafi sýnt reglusemi og að ekki séu lengur fyrir hendi þær ástæður, sem ökuleyfissvipting byggðist á. Við matið er m.a. litið til brotaferils samkvæmt sakavottorði, útistandandi sekta og sakarkostnaðar og annarra lögmætra sjónarmiða.

Hafi umsækjandi gerst sekur um akstur án réttinda á sviptingartímabilinu lengist tími til endurveitingar um þrjá mánuði fyrir hvert brot, en að hámarki um eitt ár.

Lögreglustjórar annast framkvæmd endurveitinga ökuréttar í umboði ríkislögreglustjóra. Sækja skal skriflega um endurveitingu hjá lögreglustjóra, á þar til gerðu eyðublaði. Umsókn má afhenda lögreglustjóra, óháð því hvar á landinu umsækjandi er búsettur.

Synji lögreglustjóri um endurveitingu ökuréttar getur hlutaðeigandi skotið synjuninni til samgönguráðherra með kæru. Um málsmeðferð fer samkvæmt stjórnsýslulögum.

 

Fyrir útgáfu ökuskírteina og endurnýjun bere að geiða skv. lögum um aukatekjur ríkissjóðs nr. 88/1991.  Sjá nánar á vefnum hér.  

 

Helstu lög og reglugerðir á þessu sviði:   Vísað er á lög og reglugerðir á vef Umferðarstofu, sem jafnan eru með innfelldar allar breytingar sem gerðar hafa verið á upphaflegum útgáfum.  

• Umferðarlög nr. 50/1987
• Reglugerð um ökuskírteini nr. 501/1997
• Reglugerð um ökuferilskrá og punktakerfi vegna umferðarlagabrota nr. 431/1998
• Reglugerð um endurveitingu ökuréttar nr. 706/2004

 

Tengdar heimasíður:

Umferðarstofa – www.us.is

Frumherji hf. - www.frumherji.is

Samgönguráðuneytið – www.samgonguraduneyti.is

Ríkislögreglustjóri – www.rls.is