Jónsbókartímabil

Texti í vinnslu

Jónsbókartímabilið 1264-1732

A.  inngangur

B. Skipun sýslumanna

B.I. Umdæmi sýslumanna, sýslurnar

Framan af Jónsbókartímabilinu voru umdæmim sýslumanna nokkuð á reiki. Á seinni hluta tímabilsins eða um miðja sautjándu öld virðist komin meir festa á um þetta efni og hefur sýsluskipunin færst mjög í það horf, sem varð á 20. öld. 

Í Jónsbók I,2, er landinu skipt niður í þing , sem í verulegum atriðum er talin eins og sýsluskipun sú sem komst á í landinu síðar.  Í þessum sama lagastaf segir, að hver sýslumaður greiði þingfararkaup í sinni sýslu.

Í réttarbót konungs frá 1342 er talað um sýslur, sem lausar verða vegna fjarveru.  Þá frávikning sýslumanns í lögmannsdómi frá 1505 um sýslumannsstarf  m.a. byggð á þeirri sök að sýslumaður hafi hvorki haft bú né heimili í sýslu sinni.  Í bréfi konungs frá 1657 er beinlínis ákveðið að hver sýslumaður skuli eiga heimili í sinni sýslu. 

Þegar kemur fram á síðari hluta 17. aldar eru sýslumenn samtals orðnir yfir 20 í landinu, jafnvel 24.  Hinum fornu þingum eða sýslum hefur þá verið skipt meira eða minna í smærri sýslur. 

B II.  Veitingavaldið

Í Gamla sáttmála og lögbókunum eru engin ákvæði um hver skipi sýslumenn, en það hefur verið leitt af þeim ákvæðum Gamla sáttmála að sýslumenn skyldu vera íslenskir og af ættum þeirra sem gáfu upp goðorð að þetta vald væri á hendi konungs.  Af réttarbót konungs frá 1342 má sjá að konungur hefur talið sig hafa veitingavaldið því að þar er svo boðið að enginn maður taki sýslur til nokkurs langframa, það sem koungdóminum heyri til að skipa. 

Hinir fyrstu sýslumenn í landinu hafa að líkindum fegnið sýsluvöld sín milliliðalaust frá konungi gegn uppgjöf goðorða sinna.

Þegar konungur tekur upp þann hátt að skipa einn hirðstjóra yfir allt landið (1341) og a.m.k. stundum leigja þeim landið sem lén virðist koungur fljótlega hafa afhent hirðstjorum valdið til þess að skipa sýslumenn.  Eru t.d. nokkur skipunarbréf sýslumanna útgefin af hirðstjórum.

Stundum höfðu biskupar veitingavaldið.  Ögmundi ( Pálssyni ) biskupi í Skálholti var t.d. fengið vald til að veita sýslur í sínu biskupsdæmi.  Skipaði hann m.a. sýslumann í Rangárvallasýslu árið 1534 og aftur árið 1536.

Þótt konungur hafi falið öðrum veitingavaldið eru þess dæmi að hann hafi sjálfur veitt sýslur á sama tímabili.  T.d. veitti konungur Hólabiskupi (Ólafi    ) Skagafjarðarsýslu til 10 ára sem lén.  Nokkrum sinnum veitti konungur lögmönnum sýslur, sem lén í lögmannskaup.

Á síðasta hluta Jónsbókartímabilsins hafði konungur meiri afskipti af skipun sýslumanna, en virðist hafa tíðkast um þriggja alda skeið.  T.d. er amtmanni Í instruction for amtmanden frá 1688 fyrirskipað að tilkynna konungi um veraldleg embætti sem laus verða svo að hann geti haft íhlutun um skipun þeirra.

Af framansögðu sýnist konungur sjálfur hafa veitt sýslur á fyrsta hluta Jónsbókartímabilsins.  Mestan hluta tímabilsins sýnist veitingarvaldið aðallega hafa verið hjá hirðstjórum eða öðrum þeim, sem höfðu völd slík, sem hirðstjórar höfðu.  Sýslumannsveitingar þeirra, sem gilda áttu til langfram virðast hafa verið háðar staðfestingu eða samþykki  á Alþingi.  Við lok tímabilsins mun konungur hafa tekið veitingavaldið að mestu eða öllu í sínar hendur.   

 Skipunar- og embættistími

Í flestum skipunarbréfum sýslumanna sem íslenskt fornbréfasafn hefur að geyma frá 15. og 16. öld segir að sýslumaður haldi umboði eða sýslu konungs til næsta Öxarárþings ef ekki verði önnur skipun á gerð.  Í öðrum bréfum segir aðeins að sýslumaður haldi umboði eða sýslu konungs til næsta Öxarárþings.   Áður er nefnt er Hólabiskup var skipaður var skipunartími hans 10 ár.  Í einu skipunarbréfi segir að sýslumaður haldi sýslu í næstu 3 ár og það lengur sem eigi er önnur lögleg skipan á gerð.  Öxarárþing er þar ekki nefnt fremur en í sumum bréfum öðrum. Hefur verið talið að skipun sýslumanna skyldi að jafnaði borin undir Alþingi.

Skipunarbréf

Þótt aðeins fáeins kipunarbéf séu birt í fornbréfaafninu má gera ráð fyrir að sýslumenn hafi yfirleitt fegnið skipunarbréf fyrir sýslu sinni.  Í réttarbót frá 1313 er sýslumönnum t.a.m. boðið að leggja svo hvers manns mál niður, sem sýslubréf  þeirra vottar, svo að þá hafa sýslubréfin verið gefin sýslumönnum.  Í réttarbót 1703 er sýslumönnum boðið að sýna á næsta þingi staðfest eftirrit af sínum bestillingarbréfum.  Á 17. öld er þess getið að í Alþingisbókum að veitingarbréf sýslumanna hafi verið lesin eða birt á Alþingi.  Ekki er þar getið samþykktar á veitingum þessum.

B III  Skilyrði fyrir sýslumannsstarfi

Samkvæmt Gamla sáttmála áttu sýslumenn að vera a) íslenskir og b) af ættum þeirra, sem upp hafa gefið goðorðin.  Hins vegar eru engin ákvæði um þetta í lögbókunum Járnsíðu og Jónsbók. 

Alþingi mun hafa viljað halda fast við það skilyrði að sýslumenn væru íslenskir.   Kemur þetta m.a. fram í bréfi til konungs frá Alþingi frá 1579 þar sem vísað er til Gamla sáttmála og víðar.  Er þetta án efa af gefnu tilefni, en í sýslumannsæfum Boga Benediktssonar  má finna eina 100 erlenda sýslumenn fram að miðri sautjándu öld.

Síðara skilyrði Gamla sáttmála um að sýslumenn skyldu vera af ættum þeirra sem uppi hafa gefið goðorðin mun varla hafa átt sér langan aldur í framkvæmd þótt það hafi verið þýðingarmikið í upphafi þar sem goðarnir voru fúsari til að gefa upp goðorð sín mótþróalaust, gegn forgangsrétti til sýslumannsstarfa, sem þeim var heitið til afkomenda sinna.

Á þessum tímum var ekki gerð krafa um lærdóm eða sérmenntun enda engin viðurkennd opinber stofnun sem veitti kennslu í lögfræði.  Sýslumönnum var auðvitað nauðsynlegt að vita sem best skil á gildandi lögum til þess að geta rækt störf sín sómasamlega.  Flestir þeirra hafa án vafa þekkt allvel til laga, þótt sjálfsagt væri það misjafnt.              

Ætla má að sýslumenn hafi þurft að vera nægilega vel efnum búnir til að geta gegnt starfanum sómasamlega nema bændur samþykktu annað.

Samkvæmt opnu bréfi konungs frá1619 áttu allir sýslumenn að vinna sýslumannseið á þá leið,  ,,-at de ville vere os og Riget og Lande hudog tru udi alle maade saa ogsaa udi alt hvis deris Bestilling vedkommende-“ o.s.frv.  Bréf þetta var lesið á Alþingi sama ár og þar með auðmýkt játað af öllum sýslumönnum.