Forsjá

Hvað felst í því að fara með forsjá?

Sá aðili sem fer með forsjá barns ræður persónulegum högum barnsins, ákveður búsetu þess og fer einnig með lögformlegt fyrirsvar þess, t.d. í dómsmáli.

Forsjármaður skal annast barn, sjá því fyrir mat, klæðnaði og húsnæði og vernda það fyrir andlegu og líkamlegu ofbeldi og annarri vanvirðandi háttsemi. Þá felur forsjá í sér að skyldu til að sjá til þess að barn fái lögmælta fræðslu.

Barn á rétt á umhyggju og virðingu og forsjármaður skal sinna forsjár- og uppeldisskyldum sínum í samræmi við það sem barninu er fyrir bestu.

Hverjir fara með forsjá barns?

Foreldrar, sem eru í hjónabandi, fara saman með forsjá barns.

Foreldrar, sem skráð hafa sambúð í þjóðskrá, fara einnig saman með forsjá barns.

Móðir, ef hún er hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns.

Foreldri, sem fer eitt með forsjá, og stjúpforeldri.

Foreldri, sem fer eitt með forsjá, og sambúðarforeldri, enda hafi skráð sambúð í þjóðskrá varað í samfleytt í eitt ár.

Forsjá við andlát forsjárforeldris.

Ef foreldrar fóru sameiginlega með forsjá barns fer eftirlifandi foreldri með forsjá.

Ef foreldri, sem andast, fór eitt með forsjá barns (ekki með hinu foreldri), og foreldrið var í hjónabandi eða sambúð við andlátið fer eftirlifandi maki (stjúpforeldri) eða sambúðarmaki með forsjá. Þessi regla styðst við þau rök, að rétt sé að barn verði áfram á heimili sínu, þrátt fyrir andlát foreldris, nema samkomulag verði um annað eða dómari ákveði annað fyrirkomulag.

Ef foreldri, sem andast, var ekki í hjónabandi eða sambúð fer eftirlifandi foreldri með forsjá.

Ef eftirlifandi foreldri er í sambúð eða hjónabandi fer það með forsjá ásamt maka eða sambúðarmaka.

Ef báðir foreldrar látast færist forsjá til barnverndarnefndar.

Hafi forsjárforeldrar ákveðið (með yfirlýsingu) hverjir skuli fara með forsjá barns að þeim látnum, ber að fara eftir því, nema annað fyrirkomulag sé talið barninu fyrir bestu. Yfirlýsing foreldra skal vera skrifleg og þarf sýslumaður eða lögmaður að staðfesta undirritun hennar.

Forsjá við skilnað eða samvistarslit foreldra.

Eins og greint er frá hér á undan fara foreldrar sem eru giftir eða í sambúð sameiginlega með forsjá barna sinna. Þótt foreldrar skilji eða slíti sambúð heldur forsjáin áfram að vera sameiginleg, nema annað sé sérstaklega ákveðið. Þetta þýðir að foreldrar þurfa ekki að gera sérstakan samning um sameiginlega forsjá við samvistarslitin en verða þó að ákveða hjá hvoru þeirra barnið á að eiga lögheimili og þar með fasta búsetu.

Ef foreldrar vilja ekki að forsjá verði sameiginleg eftir samvistarslit geta þeir samið um að annað þeirra fari með forsjána. Sýslumaður verður að staðfesta slíkan samning.

Ef ágreiningur er um forsjá við samvistarslit foreldra og þau geta ekki leyst hann verður dómstóll að skera úr um hjá hvoru þeirra forsjá skal vera, sjá nánar í kaflanum um dómsmál hér á eftir.

Sameiginleg forsjá.

Með sameiginlegri forsjá er átt við að báðir foreldrar fari með forsjá barns, þó þeir búi ekki saman. Barnið dvelst þá að staðaldri hjá öðru foreldri og á hjá því lögheimili, en dvelst hjá hinu á tilteknum tíma eða tímabilum. Sá sem barnið býr hjá ræður hversdagslegum athöfnum þess. Samþykki beggja foreldra þarf hins vegar til að koma varðandi allar meiriháttar ákvarðanir sem varða persónulega hagi barnsins, svo sem búsetu og skóla, svo og fjármál. Foreldri sem barn á lögheimili hjá hefur réttarstöðu einstæðs foreldris samkvæmt skattalögum.

Sameiginlegri forsjá verður aðeins komið á með samningi foreldra.

Tímabundin forsjá.

Foreldrum er heimilt að gera tímabundna samninga um forsjá barns.

Margar ástæður geta legið til þess að foreldra kjósi að gera samning um tímabundna forsjá. Barn vill e.t.v. prófa að búa hjá því foreldri sem ekki fer með forsjá og foreldrar vilja láta reyna á það tímabundið. Þá geta tímabundnar breytingar hjá forsjárforeldri leitt að rétt þyki að breyta forsjá á meðan að á þeim stendur. Þessar breytingar geta t.d. verið veikindi forsjárforeldris eða dvöl erlendis við nám eða störf. Þegar samningur um tímabundna forsjá rennur út færist forsjá til fyrra horfs.

Þar sem almennt er talið barni fyrir bestu að festa ríki um forsjá þess er ekki heimilt að gera samning um tímabundna forsjá í styttri tíma en sex mánuði.

Samningar foreldra um breytingu á forsjá.

Foreldrar geta samið sín á milli um breytingu á forsjá á þann veg að forsjá verði sameiginleg, að forsjá flytjist frá öðru foreldrinu til hins eða að sameiginleg forsjá falli niður og forsjá verði hjá öðru foreldra.

Ef foreldrar óska eftir að gera breytingu á samningi um forsjá snúa þeir sér til viðkomandi sýslumanns, sem staðfestir nýjan samning. Við staðfestinguna öðlast nýji samningur gildi.

Sérfræðiráðgjöf.

Sýslumenn bjóða aðilum í forsjármálum sérfræðiráðgjöf til þess að aðstoða þá við að leysa ágreining um forsjá. Sá sérfræðingur sem veitir ráðgjöfina getur rætt við barnið, ef hann telur að það komi að gagni, en það er skilyrði að forsjárforeldrar samþykki það. Ráðgjöf er foreldrum að kostnaðarlausu.

 

Hvað á að gera ef foreldrar eru ósammála um forsjá?

Ef foreldrar eru ósammála um forsjá barns verður að höfða forsjármál fyrir dómstólum. Er þá rétt að leita aðstoðar lögmanns.

Í dómsmáli ákveður dómari hjá hvoru foreldra forsjá barns verður eftir því sem hann telur barninu vera fyrir bestu. Dómari getur ekki ákveðið að foreldrar fari sameiginlega með forsjá en foreldrar geta hins vegar gert um það sátt fyrir dómi.

 

Dómsmál.

Atriði sem koma til athugunar við ákvörðun dómara um forsjá.

Þegar dómari tekur ákvörðun um forsjá barns koma margir þættir til skoðunar. Þeir eru m.a. eftirfarandi:

Tengsl barns við hvort foreldra um sig.

Hver annast daglega umönnun og umsjá barns.

Persónulegir eiginleikar og hagir hvors foreldris um sig og svo barnsins. Má hér     nefna m.a geðræna heilsu foreldra og heilsufar almennt og hvort foreldra telst hæfara   til að sinna þörfum barns og skilningur þess á þörfum barnsins.

Óskir barnsins. Mikilvægt er að barni sé veittur kostur á að tjá sig um forsjármálið. Engin ákveðin viðmiðun er um aldursmörk í þessu sambandi en eftir því sem barn verður eldra hafa óskir þess meira vægi.

Systkinahópur. Oft er vikið að því að varhugavert sé að sundra systkinahópi. Í þessu sambandi skiptir þó máli á hvaða aldri börnin eru og hversu samrýmd þau eru.

Húsnæðismál. Kannað er húsnæði sem hvort foreldra um sig getur boðið upp á, umhverfi, skóla, leikskóla o.s.frv.

Liðsinni vandamanna hvors um sig og nágrenni við þá.

Breyting á umhverfi. Oft er það mikið álag fyrir barn að fara úr þekktu umhverfi, frá skólafélögum og vinum og flytja í óþekkt umhverfi. Almennt er því talið æskilegt að barn geti verið áfram í sama umhverfi eftir samvistarslit foreldra.

Umgengi barns og forsjárlauss foreldris. Vaxandi áhersla er lögð á rétt og þörf barns til þess að viðhalda tengslum við það foreldra sinna sem ekki fer með forsjá þess. Það skiptir því máli við úrlausn forsjámáls hvort foreldra er líklegra til að viðhalda eðlilegri umgengni barns við hitt foreldra sinna til frambúðar og því skal við ákvörðun í forsjámáli m.a. skoða, hvort því foreldri sem krefst forsjár hefur verið meinuð umgengni við barnið.

 

Ákvörðun um umgengni og meðlag í forsjármáli.

Annað foreldri eða bæði geta gert kröfu um það í forsjármáli að einnig verði ákveðið meðlag og umgengni, ef ágreiningur er um það. Þykir hagfellt að hægt sé að ljúka öllum þáttum máls í einu lagi.

 

Úrskurður til bráðabirgða um forsjá barns.

Dómari getur ákveðið hvort foreldra skuli fara með forsjá barns til bráðabirgða, þ.e. á meðan að á forsjármálinu stendur. Einnig getur dómari einnig í sama úrskurði ákveðið meðlag og umgengni til bráðabirgða. Forsjármál eru oft lengi til meðferðar og ef ágreiningur er mikill á milli foreldra getur verið nauðsynlegt að ákveða að forsjáin skuli vera hjá öðru hvoru þeirra. Til að að tryggja að barn haldi tengslum við báða foreldra meðan að á máli stendur getur einnig verið nauðsynlegt að ákveða umgengni við það foreldri sem barn er ekki hjá.

 

Farbann.

Á meðan forsjármál er til meðferðar hjá héraðsdómi eða Hæstarétti er hægt að úrskurða að óheimilt sé að fara með barn úr landi á meðan máli er ekki lokið. Dómari sendir úrskurð um farbann til Ríkislögreglustjórans sem kemur honum til hlutaðeigandi yfirvalda.

 

Gagnaöflun - sönnunargögn.

Dómari fylgist með öflun sönnunargagna og sér um að þau séu fullnægjandi þannig að unnt sé að ákveða hvort foreldra skuli fara með forsjá.

Í mörgum forsjármálum er álitsgerð sérfræðinga, t.d. sálfræðinga og lækna, aðalsönnunargagnið. Í álitsgerð koma venjulega fram þau atriði sem nauðsynlegt er að fá fram til þess að unnt sé að dæma málið. Það eru atriði sem varða hagi foreldra og hæfi, aðstæður og hagi barns, tengsl þess við foreldra og margt fleira. Sérfræðingarnir athuga aðstæður foreldra, taka við þá viðtöl og leggja e.t.v. fyrir þá sálfræðileg próf. Þeir ræða eftir atvikum við barnið sem í hlut á og leggja e.t.v. fyrir það tengslapróf. Þá ræða sérfræðingarnir oft við nánustu ættingja foreldra og barns.

Oft er ekki þörf á sérstakri álitsgerð sérfræðings og má nefna sem dæmi þar um, að annað foreldra augljóslega óhæft til að fara með forsjá.

Dómari er ekki bundinn við álitsgerð sérfræðings heldur ber honum að taka ákvörðun í málinu eftir því sem hann telur að viðkomandi barni sé fyrir bestu.

 

Réttur barns til þess að tjá sig.

Ef barn hefur náð nægilegum þroska skal gefa því kost á að tjá sig um mál. Þetta er þó ekki gert ef það er talið geta haft skaðleg áhrif á barnið eða hefur enga þýðingu fyrir úrslit málsins.

Engin ákveðin viðmiðun er um aldursmörk í þessu sambandi en eftir því sem barn verður eldra hafa óskir þess meira vægi. Skylda til að veita barni færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri er því ekki bundin við 12 ára aldur þess heldur ræðst af þroska þess hverju sinni.

Dómari getur sjálfur rætt við barn eða falið sérfróðum manni eða sérfræðingi að gera það.

 

Framkvæmd forsjárákvörðunar.

Ef sá aðili sem barn dvelst hjá neitar að afhenda það réttum forsjármanni getur forsjármaður gert kröfu um það fyrir dómi að honum verði afhent barnið.

Ef sá sem barn er hjá neitar, þrátt fyrir úrskurð, að afhenda barnið eða gefa upplýsingar um dvalarstað þess getur sýslumaður lagt á dagsektir.

Ef til þess kemur að sýslumaður ákveði að sækja barn á grundvelli úrskurðar dómara skal fulltrúi barnaverndarnefndar vera viðstaddur til að gæta hagsmuna barnsins.  Sýslumaður getur einnig leitað liðsinnis lögreglu við að sækja barn.  Skulu lögreglumenn vera óeinkenniskæddir við þá aðgerð.

 

Eyðublöð og nánari upplýsingar.
Samningur foreldra um sameiginlega forsjá og meðlag
Samningur um forsjá annars foreldris og meðlag
Samningur foreldra um tímabundna sameiginlega forsjá og meðlag
Samningur um tímabundna forsjá annars foreldris og meðlag

Ýmsar upplýsingar er að finna um forsjá og réttindi og skyldur tengd henni í bæklingi útgefnum af dómsmálaráðuneytinu (nú innanríkisráðuneytinu) í janúar 2007, sjá hér .  

Greinargerð með frumvarpi til barnalaga hér er að finna skýringar við alla kafla laganna og sérstakar skýringar við einstakar greinar þeirra.