Dánarbúskipti
Innan fjögurra mánaða frá andláti ber erfingum að hlutast til um skipti dánarbús. Skiptin geta falist í einhverju af eftirtöldu:
1. Því er lýst yfir fyrir sýslumanni að dánarbúið sé eignalaust eða að eignir dugi einungis fyrir kostnaði við útför.
2. Maki hins látna fær leyfi til setu í óskiptu búi.
3. Búi er skipt einkaskiptum.
4. Opinber skipti fara fram á búinu.
Ef ekkert er aðhafst ber sýslumanni að skora á erfingja að hefjast handa en getur að loknum fresti krafist opinberra skipta á dánarbúinu, sbr. 37. gr. laga nr. 20/1991.
1. Eignalaust eða eignalítið bú.
Ef sá sem tilkynnir andlát lýsir því yfir að eignir dánarbúsins séu ekki meiri en sem nemur kostnaði við útför hins látna getur sýslumaður lokið skiptum strax, án frekari aðgerða, með því að afhenda tilkynnanda eignirnar gegn því að hann greiði kostnað af útförinni.
2. Leyfi til setu í óskiptu búi.
Ef hinn látni hefur verið í hjónabandi getur eftirlifandi maki óskað eftir leyfi til að sitja í óskiptu búi. Hann snýr sér til viðkomandi sýslumanns innan fjögurra mánaða frá andláti og óskar eftir slíku leyfi. Eyðublöð til útfyllingar liggja frammi hjá sýslumönnum.
Hvenær er hægt að óska eftir leyfi til setu í óskiptu búi? Meginreglur.
A. Hinn látni og eftirlifandi maki áttu saman börn.
Ef hinn látni og eftirlifandi maki áttu saman börn á maki rétt á að sitja í óskiptu búi með sameiginlegum börnum (niðjum).
Þetta á ekki við hafi hinn látni mælt svo fyrir í erfðaskrá að skipti skuli fara fram
B. Hinn látni átti börn.
Erfðaskrá. Börn hins látna eru fjárráða og ófjárráða.
Hafi hinn látni látið eftir sig erfðaskrá þar sem segir að eftirlifandi maka hans sé heimilt að sitja í óskiptu búi með fjárráða og ófjáráða börnum hins látna, á maki rétt á því, án þess að samþykki barna þurfi til að koma. Eftirlifandi maki fer með forsjá barna hins látna.
Ef eftirlifandi maki fer með forsjá eða lögráð ófjárráða stjúpniðja sinna á maki rétt á leyfi til setu í óskiptu búi. Eftirlifandi maki fer ekki með forsjá barna hins látna.
Eftirlifandi maka er heimilt að sitja í óskiptu búi með stjúpbörnum, ef forsjárforeldri eða lögráðamaður barnanna samþykkir það. Börn hins látna eru fjárráða.
Maka er heimilt að sitja í óskiptu búi með fjárráða börnum hins látna, ef þau samþykkja það. Ef sýslumaður telur að skilyrði séu fyrir leyfi til setu í óskiptu búi gefur hann út sérstakt leyfisbréf til handa eftirlifandi maka
Hvað felur leyfi til setu í óskiptu búi í sér?
Í stuttu máli felur leyfið í sér að eftirlifandi maki ræður einn yfir eignum sínum og hins látna. Hann þarf ekki að fá leyfi eða samþykki annarra erfingja til þess að ráðstafa eignum. Hann má þó ekki rýra eignir hins látna umfram það sem hann þarf til framfærslu. Það er mikilvægt að athuga að sá sem fær leyfi til setu í óskiptu búi tekur sjálfkrafa á sig ábyrgð á öllum skuldum hins látna.
Beiðni um leyfi til setu í óskiptu búi (Pdf) og (Word-skjal).
Leiðbeingar um útfyllingu á eyðublaði fyrir beiðni um leyfi til setu í óskiptu búi.
3. Einkaskipti.
Skilyrði einkaskipta.
Ef erfingjar eru sammála um það geta þeir skipt búi einkaskiptum. Það þýðir að þeir verða að vera sammála um hvernig búið á að skiptast og þ.á m. hverjir erfingjar eru.
Afleiðingar einkaskipta.
Það er mikilvægt að erfingjar geri sér grein fyrir því, áður en þeir óska eftir leyfi til einkaskipta, að eftir að skiptum er lokið taka þeir að sér alla ábyrgð á skuldum hins látna, bæði þeim skuldum sem þeim er kunnugt um og skuldum sem þeim er ókunnugt um.
Beiðni um leyfi til einkaskipta.
Ef erfingjar óska eftir að skipta búi einkaskiptum fylla þeir út sérstakt umsóknareyðublað þar að lútandi og senda viðkomandi sýslumanni innan fjögurra mánaða frá andláti. Þegar umsókn hefur borist fer sýslumaður yfir hana og veitir leyfi til einkaskipta ef hann telur skilyrði vera fyrir hendi.
Beiðni um leyfi til einkaskipta.
Leiðbeiningar um útfyllingu eyðublaðs fyrir beiðni um leyfi til einkaskipta.
Frestur til að ljúka einkaskiptum.
Um leið og sýslumaður veitir leyfi til einkaskipta setur hann erfingjum frest til þess að ljúka skiptum. Þessi frestur er oftast eitt ár frá andláti.
Ráðstöfun eigna bús.
Þegar erfingjar hafa fengið leyfi til einkaskipta geta þeir ráðstafað eignum dánarbúsins. Erfingjar geta því selt eignir búsins, t.d. hús og bíl og tekið út af bankareikningum þess. Þeir verða að gera þetta í sameiningu og jafnframt vera sammála um það hvað hver þeirra eigi að fá í sinn hlut.
Lok einkaskipta.
Einkaskiptum lýkur formlega með því að erfingjar afhenda sýslumanni einkaskiptagerð og erfðafjárskýrslu sem hann áritar um staðfestingu.
Einkaskiptagerð.
Einkaskiptagerð er skriflegur samningur erfingja um frágang mála og skal hún vera undirrituð af þeim. Ef eignir eru óverulegar eða skiptin einföld getur sýslumaður ákveðið að ekki sé nauðsynlegt að gera einkaskiptagerð ef nægar upplýsingar koma fram í erfðafjárskýrslu.
Erfðafjárskýrsla.
Erfingjar verða að greiða erfðafjárskatt af þeim fjármunum sem til þeirra renna og verða þeir að fylla út sérstakt eyðublað, erfðafjárskýrslu, í þessu skyni. Samkvæmt núgildandi lögum um erfðafjárskatt er skatturinn 5%. Enginn skattur greiðist þó af fyrstu 1.000.000.- kr. í skattstofni. Maki greiðir engan erfðafjárskatt. Það sama gildir um sambúðaraðila sem tekur arf eftir hinn látna skv. erfðaskrá. Þá greiðir einstaklingur í staðfestri samvist með arfleifanda ekki heldur erfðafjárskatt.
Greiðsla erfðafjárskatts.
Þegar erfðafjárskattur er greiddur geta erfingjar fengið áritun sýslumanns á skjöl sem þarf til að flytja eignir yfir á nöfn þeirra, t.d. ef þinglýsa þarf fasteign eða umskrá bifreið í ökutækjaskrá. Athygli er vakin á því að ekki er hægt að umskrá slíkar eignir fyrr en að þessu loknu.
4. Opinber skipti.
Sú leið sem sjaldnast er farin við skipti á dánarbúum, er að fram fari opinber skipti á þeim.
Hvenær fara opinber skipti fram?
A.Sýslumaður krefst opinberra skipta.
Sýslumaður getur krafist opinberra skipta á grundvelli nokkurra ástæðna, þ. á m. ef erfingjar hafa ekki orðið við áskorun hans um að hefjast handa við skipti.
B. Erfingjar krefjast opinberra skipta.
Erfingjar geta krafist opinberra skipta og geta ástæður þess verið margar. Má þar nefna að eignir búsins hrökkvi ekki fyrir skuldum, erfingjar treysta sér ekki til að taka ábyrgð á skuldum eða erfingjar eru ekki sammála um skiptin. Hver erfingi fyrir sig á rétt á því að krefjast þess að opinber skipti fari fram og nægir að einn þeirra biðji um það.
Beiðni um opinber skipti.
Beiðni um opinber skipti skal senda héraðsdómstóli í því umdæmi sem hinn látni átti síðast lögheimili.
Úrskurður um beiðni.
Eftir að héraðsdómi hefur borist beiðni um opinber skipti er hún tekin fyrir í sérstöku réttarhaldi og í framhaldi er kveðinn upp úrskurður um hana.
Skiptastjóri.
Ef beiðni um opinber skipti er tekin til greina skipar héraðsdómari sérstakan skiptastjóra til að framkvæma skiptin og er kostnaður af störfum hans greiddur af eignum dánarbúsins.
Innköllun.
Ef erfingjar lýsa því yfir að þeir taki ekki ábyrgð á skuldbindingum búsins gefur skiptastjóri út innköllun sem birt er tvisvar sinnum í Lögbirtingablaði. Í innköllun er skorað á þá sem telja sig eiga kröfur á hendur búinu að lýsa kröfum sínum fyrir skiptastjóra innan tveggja mánaða frá því að innköllunin birtist í fyrra skiptið.
Lok opinberra skipta.
Opinberum skiptum getur lokið á eftirfarandi hátt:
A. Án úthlutunar arfs. Eignir duga ekki fyrir fram komnum kröfum.
Hafi erfingjar ekki lýst yfir ábyrgð á skuldbindingum dánarbús við opinber skipti og í ljós kemur eftir lok kröfulýsingarfrests að eignir þess nægja ekki fyrir skuldum þá fer fram úthlutun upp í kröfur eins og ef um þrotabú væri að ræða.
Leyfi til setu í óskiptu búi.
Unnt er að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi með því að maka hins látna verði veitt leyfi til setu í óskiptu búi.
Leyfi til einkaskipta.
Þá er hægt að ljúka opinberum skiptum með því að veita erfingjum leyfi til einkaskipta á búinu. Verða þeir þá allir sem einn að taka á sig ábyrgð á skuldbindingum búsins.
B. Lok með úthlutun arfs til erfingja.
Þegar skiptastjóri hefur lokið við að greiða allar kröfur á hendur dánarbúi eða tekið frá fjármuni til þess að mæta þeim getur hann lokið opinberum skiptum með úthlutun til erfingja.